Vi sinh thủy sản là gì? Phân loại và cách dùng trong ao tôm

Dùng vi sinh không khó, khó là dùng đúng lúc

Trong nuôi tôm, nhiều ao không thất bại vì thiếu thuốc hay thiếu hóa chất, mà thất bại vì môi trường ao mất cân bằng quá lâu. Nước ban đầu nhìn vẫn xanh, tôm vẫn ăn, nhưng đáy ao bắt đầu dơ, nhớt bạt xuất hiện, khí độc tăng, tảo lên rồi tàn liên tục. Đến khi tôm giảm ăn, đường ruột yếu, nổi đầu lúc sáng sớm thì xử lý đã vất vả hơn nhiều.

Vi sinh thủy sản sinh ra để hỗ trợ người nuôi giữ ao ổn định theo hướng sinh học. Nói dễ hiểu, đây là nhóm vi sinh vật có lợi hoặc sản phẩm hỗ trợ hệ vi sinh có lợi, giúp ao nuôi “tự dọn dẹp” tốt hơn: phân hủy chất hữu cơ, giảm bùn đáy, hỗ trợ ổn định màu nước, hạn chế khí độc và hỗ trợ đường ruột cho tôm cá.

Nhưng bà con cũng cần hiểu rõ: vi sinh không phải cứ tạt xuống là ao sạch ngay. Vi sinh là đồ “nuôi hệ sinh thái”, không phải đồ “đánh một phát thấy liền” như hóa chất. Muốn hiệu quả, phải dùng đúng loại, đúng thời điểm, đúng liều, có oxy, có môi trường phù hợp và không dùng chung lung tung với chất sát khuẩn.

Bài này là bài nền tảng, giúp bà con hiểu vi sinh thủy sản là gì, có những loại nào, dùng trong ao tôm ra sao và khi nào nên chọn vi sinh xử lý nước, xử lý đáy hay hỗ trợ đường ruột.

Tìm hiểu thêm: vi sinh hiếu khí và yếm khí

Vi sinh thủy sản là gì?

Vi sinh thủy sản là các chế phẩm chứa vi sinh vật có lợi, enzyme hoặc các thành phần hỗ trợ hoạt động sinh học trong ao nuôi. Các sản phẩm này thường được dùng trong nuôi tôm, cá để cải thiện môi trường nước, đáy ao và sức khỏe vật nuôi.

Trong thực tế ao tôm, bà con hay gọi chung là “men vi sinh”, nhưng không phải loại nào cũng giống nhau. Có loại chuyên xử lý nước, có loại xử lý đáy, có loại trộn thức ăn hỗ trợ đường ruột, có loại dạng bột, dạng viên, dạng hạt, có loại thiên về enzyme hỗ trợ phân hủy chất hữu cơ.

Một ao tôm khỏe không phải là ao không có vi khuẩn. Ao tôm khỏe là ao có hệ vi sinh cân bằng, trong đó nhóm có lợi chiếm ưu thế, chất thải được phân hủy đều, tảo không dao động quá mạnh, khí độc không tích tụ kéo dài.

Nếu ao nuôi giống như một cái “bụng lớn”, thì vi sinh có lợi là đội công nhân âm thầm xử lý phần dư thừa: thức ăn thừa, phân tôm, xác tảo, vỏ lột, mùn bã hữu cơ. Khi đội này yếu, chất dơ tích lại, đáy ao đen, nước nặng mùi, tôm bắt đầu chịu áp lực.

Vì sao ao tôm cần vi sinh?

Ao nuôi tôm thâm canh càng ngày càng dày. Mật độ cao, lượng thức ăn lớn, quạt chạy nhiều, đáy ao chịu tải nặng. Mỗi ngày tôm ăn vào rồi thải ra, cộng thêm thức ăn dư, xác tảo, vỏ tôm lột, bùn lơ lửng. Nếu chỉ thay nước hoặc dùng hóa chất liên tục thì ao dễ bị sốc, hệ sinh thái mất cân bằng.

Vi sinh giúp ao theo 4 hướng chính:

Thứ nhất, hỗ trợ phân hủy mùn bã hữu cơ. Phần này rất quan trọng với ao nuôi từ sau 20–30 ngày tuổi trở đi, khi lượng thức ăn tăng nhanh.

Thứ hai, góp phần ổn định chất lượng nước. Khi chất hữu cơ được xử lý tốt hơn, nước đỡ nhớt, đỡ hôi, màu nước ổn hơn và đáy ao nhẹ hơn.

Thứ ba, hỗ trợ giảm áp lực khí độc. Khí độc như NH3, NO2, H2S thường liên quan đến đáy dơ, oxy yếu, chất hữu cơ tích tụ và hệ vi sinh mất cân bằng.

Thứ tư, hỗ trợ sức khỏe đường ruột. Với nhóm vi sinh hoặc enzyme dùng qua thức ăn, mục tiêu là giúp tôm tiêu hóa tốt hơn, đường ruột ổn hơn, giảm áp lực phân trắng, phân lỏng, tôm ăn yếu.

Bà con có thể xem thêm nhóm bài nền kiến thức chung về chế phẩm sinh học trong ao nuôi để nắm toàn bộ cụm chủ đề trước khi chọn sản phẩm.

Phân loại vi sinh thủy sản thường gặp trong ao tôm

1. Vi sinh xử lý nước

Đây là nhóm dùng để tạt trực tiếp xuống ao nhằm ổn định môi trường nước. Nhóm này thường được dùng khi nước ao bắt đầu nặng, nhớt, màu nước dao động, tảo phát triển không đều hoặc sau khi ao vừa trải qua một đợt xử lý hóa chất.

Trong ao bạt, vi sinh xử lý nước giúp hạn chế lớp nhớt bám trên bạt và làm nước đỡ “dày”. Trong ao đất, nhóm này hỗ trợ xử lý phần hữu cơ lơ lửng và giảm áp lực đáy.

Khi dùng nhóm xử lý nước, bà con nên chú ý oxy. Vi sinh hoạt động tốt cần oxy, nhất là các dòng phân hủy hữu cơ mạnh. Nếu ao đang thiếu oxy mà tạt liều cao, không chạy quạt đủ, hiệu quả sẽ kém, thậm chí tôm còn dễ bị mệt.

2. Vi sinh xử lý đáy ao

Đáy ao là chỗ dễ bị bỏ quên nhất. Nhiều ao nhìn nước bên trên vẫn đẹp nhưng đáy đã đen, bùn nhão, có mùi hôi, nhá sàn thấy phân tôm không đẹp, thức ăn dư lâu tan. Đó là lúc cần nghĩ đến xử lý đáy.

Vi sinh xử lý đáy thường dùng để phân hủy phân tôm, thức ăn dư, xác tảo, vỏ tôm lột và lớp bùn hữu cơ. Dạng viên, dạng hạt hoặc dạng lắng thường có lợi thế là đi xuống đáy tốt hơn. Dạng bột nếu xử lý đúng cách vẫn hỗ trợ nước và đáy, nhưng với ao đáy dơ nặng thì cần chọn đúng dòng và dùng đúng thời điểm.

Một kinh nghiệm ngoài ao: nếu buổi sáng nước có mùi tanh hôi, tôm hay gom mé, đáy nhá sàn đen, bọt lâu tan, thì đừng chỉ nhìn màu nước. Lúc này cần kiểm tra đáy, đo khí độc và tính đến hướng xử lý đáy kết hợp tăng oxy.

3. Vi sinh đường ruột cho tôm

Nhóm này thường dùng bằng cách trộn vào thức ăn. Mục tiêu không phải xử lý nước, mà là hỗ trợ tiêu hóa, cân bằng đường ruột và giúp tôm hấp thu thức ăn tốt hơn.

Tôm đường ruột yếu thường có biểu hiện ăn không đều, phân đứt khúc, ruột lỏng, phân trắng, tôm chậm lớn, hệ số thức ăn tăng. Khi đó, chỉ xử lý nước bên ngoài là chưa đủ. Bà con cần nhìn cả ao và cả con tôm.

Điểm dễ nhầm là nhiều người gọi chung tất cả là men vi sinh. Nhưng vi sinh xử lý nước và vi sinh đường ruột khác nhau về mục tiêu sử dụng. Một loại tạt xuống ao, một loại thường trộn ăn. Có sản phẩm hỗ trợ cả hai hướng, nhưng khi xử lý thực tế vẫn phải xác định vấn đề chính nằm ở nước, đáy hay đường ruột.

Bà con có thể chuẩn bị bài liên quan tại anchor giải pháp hỗ trợ đường ruột cho tôm

4. Enzyme hỗ trợ xử lý hữu cơ

Enzyme không hoàn toàn giống vi sinh sống, nhưng trong ao nuôi thường được dùng chung nhóm chế phẩm sinh học. Enzyme giúp phân giải nhanh một số chất hữu cơ như protein, tinh bột, chất thải hoặc thức ăn dư, từ đó hỗ trợ làm nhẹ đáy và giảm tải cho hệ vi sinh.

Với ao nhiều chất hữu cơ, nước nhớt, tảo dày hoặc đáy có mùi, enzyme có thể được dùng như một bước hỗ trợ. Tuy nhiên, enzyme cũng không thay thế hoàn toàn quản lý ao. Nếu cho ăn dư, quạt yếu, đáy không siphon, tảo tàn liên tục thì dùng sản phẩm nào cũng khó bền.

Khi nào nên dùng vi sinh trong ao tôm?

Không nên đợi ao xấu nặng mới dùng. Vi sinh hiệu quả nhất khi được dùng định kỳ và dùng sớm để giữ cân bằng.

Giai đoạn chuẩn bị ao

Sau khi cải tạo ao, diệt khuẩn, gây màu và chuẩn bị thả giống, bà con có thể dùng vi sinh để tạo nền sinh học ban đầu. Tuy nhiên, phải chú ý khoảng cách sau khi dùng chất sát khuẩn. Nếu vừa sát khuẩn xong mà tạt vi sinh liền, vi sinh dễ bị tiêu diệt, tốn tiền mà không có hiệu quả.

Giai đoạn sau thả giống

Từ những ngày đầu, lượng chất thải chưa nhiều nhưng hệ vi sinh ao đang hình thành. Giai đoạn này nên giữ nước ổn định, tránh đánh hóa chất mạnh liên tục. Nếu dùng vi sinh, ưu tiên liều nhẹ, định kỳ, kết hợp theo dõi màu nước và sức ăn.

Giai đoạn tôm ăn mạnh

Từ khoảng 25–30 ngày trở đi, lượng thức ăn tăng nhanh. Đây là giai đoạn ao bắt đầu chịu tải hữu cơ rõ. Nếu không quản lý tốt, nước dễ nhớt, đáy dơ, khí độc tăng. Vi sinh xử lý nước, xử lý đáy và enzyme phân hủy hữu cơ thường phát huy vai trò nhiều nhất ở giai đoạn này.

Sau mưa, sau tảo tàn hoặc sau khi dùng hóa chất

Sau mưa lớn, pH, kiềm, độ mặn và nhiệt độ biến động. Sau tảo tàn, xác tảo chìm xuống đáy làm tăng hữu cơ. Sau khi dùng hóa chất, hệ vi sinh trong ao có thể bị giảm. Những thời điểm này cần phục hồi lại môi trường bằng cách ổn định nước, tăng oxy, kiểm tra chỉ số rồi mới cấy lại vi sinh.

Xem thêm: Bacillus subtilis trong thủy sản

Cách dùng vi sinh thủy sản sao cho có hiệu quả

1. Đừng tạt vi sinh khi ao đang thiếu oxy

Đây là lỗi rất thường gặp. Vi sinh phân hủy hữu cơ cần oxy để hoạt động. Nếu ao đang thiếu oxy, tôm nổi đầu, nước nặng, quạt yếu mà lại tạt vi sinh mạnh, ao càng dễ bị áp lực.

Khi xử lý bằng vi sinh, nên chạy quạt tốt trước, trong và sau khi tạt. Với ao bạt, cần gom chất thải, siphon đáy nếu có điều kiện. Với ao đất, cần kiểm tra vùng đáy đen, bùn hôi, tránh để chất hữu cơ tích tụ quá lâu.

2. Không dùng vi sinh sát với hóa chất diệt khuẩn

Vi sinh là sinh vật có lợi. Hóa chất sát khuẩn lại có mục tiêu diệt vi sinh vật. Hai nhóm này dùng quá sát nhau sẽ làm giảm hiệu quả. Sau khi dùng BKC, iodine, chlorine hoặc các chất diệt khuẩn khác, bà con nên chờ đủ thời gian, kiểm tra lại môi trường rồi mới cấy vi sinh.

Nếu ao vừa xử lý hóa chất xong, nên ưu tiên ổn định oxy, pH, kiềm và giảm sốc cho tôm trước. Khi môi trường tương đối ổn mới đưa vi sinh vào để phục hồi hệ sinh học.

3. Dùng đúng thời điểm trong ngày

Thông thường, vi sinh xử lý nước nên dùng lúc trời nắng nhẹ, oxy đang tốt, ví dụ buổi sáng. Một số trường hợp dùng enzyme hoặc sản phẩm hỗ trợ cắt tảo có thể dùng chiều tối theo hướng dẫn kỹ thuật của từng sản phẩm. Không nên tự suy đoán, vì mỗi dòng sản phẩm có mục tiêu và cách dùng khác nhau.

Nguyên tắc chung: tạt lúc ao có oxy tốt, thời tiết ổn, tôm không đang sốc nặng. Tránh tạt lúc mưa lớn, trời âm u kéo dài, ao đang thiếu oxy hoặc vừa đánh hóa chất.

4. Đừng lạm dụng liều cao

Nhiều người thấy ao xấu là tăng liều gấp đôi, gấp ba. Cách này không phải lúc nào cũng đúng. Ao xấu thường có nhiều nguyên nhân: đáy dơ, oxy thiếu, tảo tàn, cho ăn dư, khí độc cao, độ kiềm thấp, pH dao động. Nếu chỉ tăng vi sinh mà không xử lý nguyên nhân gốc thì hiệu quả không bền.

Dùng vi sinh nên theo liều khuyến cáo, theo tình trạng ao và theo thể tích nước thực tế. Ao sâu, ao rộng, ao nhiều bùn đáy, ao mật độ cao sẽ khác ao mới thả hoặc ao ít tải hữu cơ.

5. Kết hợp quản lý thức ăn và đáy ao

Vi sinh không thể gánh hết phần thức ăn dư. Nếu cho ăn dư kéo dài, sàn ăn còn nhiều, phân tôm xấu, siphon không đều, thì vi sinh chỉ xử lý được một phần. Muốn ao ổn, bà con phải đi cùng 3 việc: kiểm soát thức ăn, tăng oxy, xử lý hữu cơ định kỳ.

Một ao 2.000–3.000 m² nuôi thâm canh, nếu sau 35 ngày lượng thức ăn tăng nhanh mà không xử lý đáy, không siphon, không cấy vi sinh đều, thì đến lúc nước nhớt và khí độc tăng, xử lý sẽ tốn hơn nhiều so với làm định kỳ từ đầu.

Ví dụ thực tế ngoài ao

Một ao bạt nuôi tôm thẻ, sau 40 ngày nước bắt đầu dày, bọt nổi lâu tan, bạt có nhớt, buổi sáng tôm ăn chậm hơn. Nếu chỉ thay nước hoặc đánh hóa chất mạnh, ao có thể sạch nhanh nhưng tôm dễ bị sốc và hệ vi sinh yếu đi.

Cách xử lý thực tế nên đi theo thứ tự:

Trước hết, kiểm tra oxy, pH sáng chiều, kiềm, NH3/NO2 nếu có bộ test. Sau đó giảm nhẹ thức ăn 1–2 cữ nếu tôm ăn yếu. Tiếp theo tăng quạt, gom chất thải, siphon đáy nếu ao bạt có hệ thống siphon. Khi ao đã ổn oxy, có thể dùng vi sinh xử lý nước/đáy hoặc enzyme phân hủy hữu cơ theo tình trạng ao.

Nếu cần tham khảo nhóm sản phẩm theo hướng này, có thể tham khảo dòng Bacillus hỗ trợ làm nhẹ nước và đáy ao

Lưu ý, đây chỉ là hướng xử lý tổng quát. Mỗi ao có độ sâu, mật độ, lượng thức ăn, màu nước và lịch dùng hóa chất khác nhau, nên không nên bê nguyên một công thức cho mọi ao.

Dùng vi sinh dạng bột, viên hay hạt?

Mỗi dạng có ưu điểm riêng.

Vi sinh dạng bột thường dễ hòa nước, dễ tạt đều, phù hợp xử lý nước và hỗ trợ phân hủy hữu cơ trong toàn ao. Khi dùng dạng bột, nên hòa kỹ với nước ao, có thể sục khí/ủ theo hướng dẫn nếu sản phẩm yêu cầu.

Vi sinh dạng viên hoặc hạt thường có lợi thế đi xuống đáy, phù hợp ao có vùng đáy dơ, bùn nhiều, chất hữu cơ tích tụ. Với ao bạt có hố siphon, dạng viên/hạt có thể hỗ trợ tốt cho vùng gom thải.

Không nên chọn sản phẩm chỉ vì dạng nào “nghe mạnh hơn”. Phải nhìn vấn đề của ao. Nước nhớt, màu nước xấu thì ưu tiên nhóm xử lý nước. Đáy đen, khí độc, bùn hôi thì chú ý nhóm xử lý đáy. Tôm phân xấu, ăn yếu, ruột rỗng thì cần thêm hướng đường ruột.

Những lỗi thường gặp khi dùng vi sinh thủy sản

Lỗi thứ nhất là dùng vi sinh ngay sau khi diệt khuẩn. Làm vậy khiến vi sinh khó sống, hiệu quả thấp.

Lỗi thứ hai là tạt vi sinh khi ao thiếu oxy. Vi sinh không đủ điều kiện hoạt động, còn tôm thì đang chịu áp lực.

Lỗi thứ ba là dùng sai mục tiêu. Ao bị phân trắng nhưng chỉ tạt xử lý nước; đáy ao đen nhưng chỉ trộn men tiêu hóa; nước nhớt do hữu cơ cao nhưng không giảm thức ăn, không siphon.

Lỗi thứ tư là không theo dõi chỉ số ao. Dùng vi sinh mà không đo pH, kiềm, oxy, khí độc thì rất khó biết ao đang lệch ở đâu.

Lỗi thứ năm là đổi sản phẩm liên tục. Vi sinh cần thời gian tạo nền. Nếu nay dùng loại này, mai đổi loại khác, mốt lại đánh hóa chất mạnh, hệ ao khó ổn định.

Gợi ý lịch dùng vi sinh cơ bản cho ao tôm

Với ao nuôi bình thường, bà con có thể dùng vi sinh định kỳ 7–10 ngày/lần tùy mật độ và tải hữu cơ. Khi lượng thức ăn tăng, thời tiết xấu, sau mưa hoặc sau tảo tàn, có thể rút ngắn khoảng cách dùng nhưng vẫn phải xem tình trạng ao.

Với ao mới thả, dùng nhẹ và ổn định. Với ao giữa vụ, tập trung xử lý hữu cơ, đáy và nước. Với ao cuối vụ, chú ý khí độc, oxy và bùn đáy vì lượng chất thải lúc này rất lớn.

Công thức tốt nhất không phải là công thức cố định, mà là lịch dùng dựa trên quan sát ao: màu nước, mùi nước, độ nhớt, bọt, sàn ăn, phân tôm, chỉ số khí độc và phản ứng của tôm.

FAQ: Câu hỏi thường gặp về vi sinh thủy sản

Vi sinh thủy sản có thay thế hóa chất xử lý nước không?

Không hoàn toàn. Vi sinh thiên về ổn định sinh học và xử lý hữu cơ lâu dài. Hóa chất có thể cần trong một số tình huống cấp bách, nhưng nếu lạm dụng hóa chất, ao dễ mất cân bằng và phải cấy lại vi sinh sau đó.

Tạt vi sinh bao lâu thì thấy hiệu quả?

Tùy tình trạng ao. Nếu ao chỉ hơi nhớt, hữu cơ chưa quá nặng, có thể thấy nước nhẹ hơn sau vài ngày. Nếu đáy dơ nặng, khí độc cao, thiếu oxy kéo dài thì phải xử lý tổng hợp, không thể chỉ trông vào một lần tạt.

Dùng vi sinh có cần chạy quạt không?

Có. Nên chạy quạt tốt sau khi dùng vi sinh, đặc biệt với nhóm xử lý nước và đáy. Oxy tốt giúp vi sinh hoạt động hiệu quả hơn và giảm rủi ro cho tôm.

Có nên dùng vi sinh mỗi ngày không?

Không nên dùng theo kiểu máy móc. Vi sinh nên dùng theo lịch định kỳ và theo tình trạng ao. Dùng quá dày mà không kiểm soát thức ăn, oxy, đáy ao thì vẫn không giải quyết được nguyên nhân chính.

Ao đang có khí độc cao có dùng vi sinh được không?

Có thể dùng, nhưng phải xử lý theo thứ tự. Trước hết tăng oxy, giảm tải hữu cơ, kiểm tra pH/kiềm, giảm thức ăn nếu cần. Sau đó mới dùng nhóm hỗ trợ xử lý đáy, nước hoặc khí độc. Nếu ao đang sốc nặng, nên có người kỹ thuật xem trực tiếp.

Kết luận

Vi sinh thủy sản là một phần quan trọng trong nuôi tôm hiện nay, nhất là với ao thâm canh, ao bạt, ao mật độ cao và những ao có tải hữu cơ lớn. Dùng đúng, vi sinh giúp ao ổn định hơn, đáy nhẹ hơn, nước ít biến động hơn và tôm có môi trường sống tốt hơn.

Nhưng vi sinh không phải “cây đũa thần”. Muốn hiệu quả, bà con phải dùng đúng loại, đúng thời điểm, có oxy, tránh sát khuẩn quá gần, quản lý thức ăn tốt và theo dõi chỉ số ao thường xuyên.

Nếu bà con đang chưa biết ao của mình nên dùng nhóm xử lý nước, xử lý đáy hay hỗ trợ đường ruột, có thể liên hệ đội ngũ tư vấn kỹ thuật Ngọc Gia Phát để được định hướng giải pháp phù hợp với tình trạng ao thực tế.

Bài liên quan nên đọc tiếp:

• Cách nhận biết ao cần xử lý nước hay xử lý đáy
• Khi tôm yếu ruột, nên xử lý từ thức ăn hay từ môi trường ao?
• Các trường hợp ao bị nhớt nước thường gặp trong vụ nuôi