Mật rỉ đường có cần thiết khi ủ vi sinh không?

Mật rỉ đường là nguyên liệu bà con dùng rất nhiều khi ủ vi sinh cho ao tôm. Có người ủ vi sinh lúc nào cũng cho mật rỉ. Có người lại sợ mật rỉ làm nước dơ, tăng nhớt, thiếu oxy nên không dám dùng. Vậy mật rỉ đường có cần thiết khi ủ vi sinh không?

Câu trả lời là: có thể cần, nhưng không phải lúc nào cũng bắt buộc. Mật rỉ đường chủ yếu đóng vai trò nguồn carbon, giúp một số nhóm vi sinh có điều kiện nhân mật số trong quá trình ủ. Nhưng dùng mật rỉ sai liều, ủ thiếu oxy, ủ quá lâu hoặc tạt xuống ao đang thiếu oxy thì rất dễ phản tác dụng.

Bài này nói theo hướng thực tế ngoài ao để bà con biết khi nào nên dùng mật rỉ, khi nào không cần, và cách tránh những lỗi thường gặp khi ủ vi sinh. Nếu cần xem lại nền tảng chung, bà con có thể đọc bài vi sinh thủy sản là gì và dùng trong ao tôm thế nào.

Mật rỉ đường có vai trò gì khi ủ vi sinh?

Mật rỉ đường là nguồn đường và chất hữu cơ dễ sử dụng. Khi ủ với một số dòng vi sinh, mật rỉ có thể giúp vi sinh có thêm “thức ăn” để hoạt động và nhân mật số trong thùng ủ.

Nói đơn giản, nếu vi sinh giống như con giống, thì mật rỉ là một phần thức ăn ban đầu. Khi có nước sạch, oxy, nhiệt độ phù hợp và thời gian ủ vừa phải, một số nhóm vi sinh có thể hoạt hóa tốt hơn trước khi tạt xuống ao.

Nhưng cần hiểu đúng: mật rỉ không phải thứ làm vi sinh mạnh lên trong mọi trường hợp. Nếu sản phẩm vi sinh đã được sản xuất dạng dùng trực tiếp, có hướng dẫn hòa nước ao rồi tạt đều, thì không nhất thiết phải ủ thêm mật rỉ. Với một số sản phẩm Bacillus xử lý nước, hướng dẫn kỹ thuật có thể chỉ yêu cầu hòa với nước ao, tạt vào buổi sáng và chạy quạt sau khi dùng.

Khi nào nên dùng mật rỉ đường để ủ vi sinh?

Mật rỉ có thể dùng khi nhà cung cấp hoặc kỹ thuật viên hướng dẫn cần hoạt hóa vi sinh trước khi tạt. Trường hợp này thường áp dụng với một số dòng vi sinh cần ủ để đánh thức bào tử, tăng mật số hoặc chuẩn bị sinh khối trước khi đưa xuống ao.

Mật rỉ cũng có thể hữu ích khi bà con muốn cấy vi sinh định kỳ cho ao đang ổn, đủ oxy, nước không quá dơ, không có khí độc cao và không vừa sát khuẩn. Khi ao đủ điều kiện, vi sinh sau khi hoạt hóa đúng cách sẽ dễ phát huy hơn.

Một số ao đầu vụ, sau khi nước đã xử lý ổn, hóa chất sát khuẩn đã giảm và cần tạo nền vi sinh có lợi, việc ủ vi sinh đúng quy trình có thể hỗ trợ tốt. Nhưng vẫn phải nhớ: tạt xuống ao cần oxy, cần chạy quạt và không được dùng quá gần hóa chất diệt khuẩn.

Khi nào không nên dùng mật rỉ đường?

Không nên dùng mật rỉ nếu ao đang thiếu oxy. Mật rỉ là nguồn hữu cơ dễ phân hủy. Khi đưa xuống ao, vi sinh và các quá trình phân hủy sẽ tiêu thụ oxy. Ao đang thiếu oxy mà tạt thêm hỗn hợp ủ nhiều mật rỉ thì tôm dễ mệt hơn, nhất là ban đêm hoặc sáng sớm.

Không nên dùng khi ao đang nước nhớt nặng, bọt lâu tan, đáy hôi, hữu cơ cao mà chưa xử lý nền. Trường hợp này nếu cho thêm mật rỉ không đúng cách có thể làm nước càng nặng thêm. Lúc đó cần ưu tiên tăng oxy, giảm thức ăn, siphon hoặc xử lý đáy trước, sau đó mới tính đến cấy vi sinh.

Không nên dùng ngay sau khi sát khuẩn. Nếu vừa đánh BKC, iodine, chlorine hoặc hóa chất diệt khuẩn khác, vi sinh xuống ao khó sống tốt. Mật rỉ lúc này cũng không giúp được nhiều, thậm chí làm tăng thêm hữu cơ trong ao.

Không nên dùng khi không biết sản phẩm vi sinh có cần ủ hay không. Có sản phẩm chỉ cần hòa nước ao rồi tạt. Nếu bà con tự ý ủ thêm, để quá lâu hoặc ủ sai điều kiện, chất lượng mẻ ủ có thể xấu đi.

Dấu hiệu mẻ ủ vi sinh bị sai

Mẻ ủ đúng thường có mùi chua nhẹ hoặc mùi lên men dễ chịu, không hôi thối nặng. Nếu thùng ủ có mùi hôi, thối, khai, nổi váng bất thường, bọt đen, nước ủ chuyển mùi khó chịu thì không nên tạt xuống ao.

Một mẻ ủ sai thường do thiếu oxy, ủ quá lâu, dùng nước bẩn, dùng mật rỉ quá nhiều hoặc thùng ủ không sạch. Khi đó nhóm vi sinh có lợi chưa chắc phát triển tốt, còn vi khuẩn bất lợi có thể tăng lên. Tạt mẻ ủ như vậy xuống ao dễ làm nước nặng, tôm stress và đáy hôi hơn.

Bà con cũng cần chú ý nhiệt độ. Để thùng ủ ngoài nắng gắt hoặc nơi quá nóng có thể làm vi sinh bị ảnh hưởng. Ngược lại, thời tiết lạnh hoặc nước quá lạnh thì quá trình hoạt hóa cũng chậm.

Có nên dùng càng nhiều mật rỉ càng tốt không?

Không. Đây là lỗi rất thường gặp.

Nhiều bà con nghĩ thêm nhiều mật rỉ thì vi sinh có nhiều thức ăn, mẻ ủ sẽ mạnh hơn. Nhưng nếu quá nhiều mật rỉ, lượng hữu cơ trong mẻ ủ cao, khi tạt xuống ao sẽ làm tăng tải cho nước. Ao nhiều hữu cơ, oxy thấp hoặc đáy dơ sẽ dễ bị nước nhớt, bọt lâu tan và thiếu oxy thêm.

Mật rỉ chỉ là chất hỗ trợ, không phải thành phần chính để xử lý ao. Vi sinh mới là yếu tố cần phát huy. Vì vậy, nếu sản phẩm có hướng dẫn ủ thì dùng theo liều hướng dẫn. Không nên đổ theo cảm tính.

Ủ vi sinh có cần sục khí không?

Nếu ủ nhóm vi sinh hiếu khí, sục khí là rất quan trọng. Sục khí giúp cung cấp oxy cho vi sinh hoạt động, hạn chế mẻ ủ bị yếm khí và giảm nguy cơ hôi thối.

Không có sục khí mà vẫn ủ với nhiều mật rỉ, để lâu trong thùng kín, mẻ ủ rất dễ chuyển sang mùi hôi. Khi đó tạt xuống ao không còn an toàn. Với ao tôm, nhất là ao thâm canh, nguyên tắc là vi sinh xử lý nước cần oxy và sau khi tạt cũng nên chạy quạt để phân tán đều.

Nếu không có điều kiện ủ đúng, bà con nên làm theo hướng dẫn dùng trực tiếp của sản phẩm: hòa với nước ao, tạt đều và chạy quạt. Không nên cố ủ theo kiểu truyền miệng.

Có phải loại vi sinh nào cũng cần mật rỉ không?

Không phải.

Có loại vi sinh cần hoạt hóa. Có loại dùng trực tiếp. Có loại dùng cho nước. Có loại nhắm xuống đáy. Có loại là enzyme hỗ trợ phân hủy hữu cơ, không phải vi sinh sống theo nghĩa thông thường. Mỗi nhóm có cách dùng riêng.

Ví dụ, các nhóm vi sinh Bacillus xử lý nước và đáy thường được dùng để phân hủy mùn bã hữu cơ, ổn định nước, hỗ trợ giảm khí độc và duy trì màu nước. Nhưng cách dùng cụ thể vẫn phải theo hướng dẫn sản phẩm: có sản phẩm chỉ cần hòa với nước ao rồi tạt đều, sau đó chạy quạt để tăng hiệu quả.

Với enzyme xử lý nước, vai trò lại khác. Enzyme thiên về hỗ trợ phân hủy mùn hữu cơ, thức ăn dư, chất thải và làm sạch đáy; không nên nhầm enzyme với vi sinh cần ủ bằng mật rỉ.

Nếu không dùng mật rỉ thì vi sinh có hiệu quả không?

Có thể vẫn hiệu quả, nếu sản phẩm được thiết kế dùng trực tiếp và ao đủ điều kiện. Hiệu quả của vi sinh không chỉ nằm ở việc có ủ mật rỉ hay không, mà nằm ở đúng sản phẩm, đúng liều, đúng thời điểm, đủ oxy và đúng tình trạng ao.

Một ao đang sạch, oxy tốt, đáy không hôi, tôm ăn đều, dùng vi sinh đúng hướng dẫn có thể vẫn đạt hiệu quả tốt. Ngược lại, một ao thiếu oxy, đáy đen, khí độc cao, thức ăn dư nhiều thì dù có ủ mật rỉ kỹ, vi sinh cũng khó xử lý nhanh.

Nói gọn lại, mật rỉ chỉ hỗ trợ một phần trong quá trình hoạt hóa. Nó không thay thế quản lý oxy, thức ăn, đáy ao và chất lượng nước.

Gợi ý cách dùng an toàn ngoài ao

Trước khi quyết định ủ vi sinh với mật rỉ, bà con nên xem nhãn sản phẩm hoặc hỏi kỹ thuật viên: sản phẩm này có cần ủ không, ủ bao lâu, có cần sục khí không, dùng bao nhiêu mật rỉ, tạt lúc nào.

Nếu có ủ, nên dùng nước sạch hoặc nước ao đã lọc tương đối, thùng sạch, sục khí đủ, tránh để ngoài nắng gắt. Không ủ quá lâu nếu không có hướng dẫn. Trước khi tạt, kiểm tra mùi mẻ ủ. Mẻ nào hôi thối thì bỏ, không tiếc.

Khi tạt xuống ao, nên chọn buổi sáng khi oxy đang tăng. Sau khi tạt nên chạy quạt để phân tán đều. Không tạt vào chiều tối nếu ao có nguy cơ thiếu oxy ban đêm. Không tạt khi vừa sát khuẩn, khi tôm đang nổi đầu hoặc khi ao đang khí độc cao chưa xử lý.

Kết luận

Mật rỉ đường có thể cần khi ủ một số loại vi sinh, nhưng không phải bắt buộc cho mọi sản phẩm. Dùng đúng thì hỗ trợ hoạt hóa vi sinh. Dùng sai thì dễ làm mẻ ủ bị hôi, tăng hữu cơ, kéo oxy và làm nước ao nặng hơn.

Nguyên tắc là xem kỹ hướng dẫn sản phẩm trước. Nếu sản phẩm cần ủ, dùng mật rỉ đúng liều, có sục khí, thời gian ủ vừa đủ và chỉ tạt khi ao đủ oxy. Nếu sản phẩm dùng trực tiếp, không nhất thiết phải ủ thêm mật rỉ theo thói quen.

Ao nuôi tôm không thiếu sản phẩm, chỉ thiếu quy trình đúng. Trước khi dùng mật rỉ, hãy nhìn ao: oxy có đủ không, đáy có hôi không, nước có nhớt không, tôm có ăn không, có vừa sát khuẩn không. Khi các điều kiện này ổn, vi sinh mới có cơ hội phát huy tốt.

Nếu bà con chưa chắc loại vi sinh đang dùng có cần ủ mật rỉ hay không, có thể liên hệ tư vấn vi sinh thủy sản Ngọc Gia Phát để được hướng dẫn theo sản phẩm và tình trạng ao thực tế.

FAQ – Câu hỏi thường gặp

Ủ vi sinh không có mật rỉ được không?

Được, nếu sản phẩm không yêu cầu ủ bằng mật rỉ hoặc được thiết kế để dùng trực tiếp. Nên làm theo hướng dẫn của nhà cung cấp, không ủ theo thói quen.

Dùng nhiều mật rỉ có làm vi sinh mạnh hơn không?

Không nên hiểu như vậy. Dùng quá nhiều mật rỉ có thể làm tăng hữu cơ, mẻ ủ dễ hôi và khi tạt xuống ao có thể làm nước nặng hơn.

Mẻ ủ vi sinh bị hôi có tạt xuống ao được không?

Không nên. Mẻ ủ hôi thối, mùi khai, nổi váng lạ hoặc bọt bất thường có nguy cơ đã bị yếm khí hoặc nhiễm tạp, tạt xuống ao dễ gây bất lợi.

Ao đang thiếu oxy có nên tạt vi sinh ủ mật rỉ không?

Không nên. Phải tăng oxy, chạy quạt, ổn định tôm trước. Hỗn hợp ủ có mật rỉ có thể làm ao tiêu thụ oxy thêm nếu dùng sai lúc.

Vi sinh Bacillus có cần mật rỉ khi ủ không?

Tùy sản phẩm và hướng dẫn sử dụng. Một số dòng có thể hoạt hóa, một số sản phẩm chỉ cần hòa nước ao rồi tạt đều. Không nên mặc định loại nào cũng cần mật rỉ.